LEV NİKOLAYEVİÇ GUMİLEV, 1912 Petersburg doğumlu. Babası N.S. Gumilev ve annesi Kırım Türlerinden Anna Ahmedova zamanın en gözde şair ve şairesidir. Baba Gumilev, rejim muhalifi olmak suçlamasıyla Stalin döneminde kurşuna dizdirilmiş. L. N. Gumilev 1935-1949 yılları arasında üç defa tutuklanmış, sonuncusunda 10 yıla mahkum edilmiş, fakat 1956 da Stalin’in çıkardığı “çocuk ebeveyninin hatasından sorumlu değildir.” kararıyla tahliye edilmiş. İlk tutuklanmasının ardından Üniversite’nin kapıları yüzüne kapatılmış, fakat suçsuzluğu anlaşılınca tekrar okula kaydedilerek öğrenimini tamamlamasına izin verilmiştir.

 Genç yaşında birkaç dil biliyor olması, eski Türkçe’nin dışında Hun tarihine de vakıf bulunması sayesinde zamanın ünlü akademisyenlerinden destek görmüş, Eski Türkler adlı doktora çalışmasını tamamlamıştır.

 1986 da emekli olmuş, 1992 sonunda ölmüştür. Şu anda sevenleri tarafından Rusya’da onun adına Gumilev Dünyası Vakfı adında bir vakıf kurulmuş (http://gumilevica.kulichki.net/ ) ve bütün eserleri yeniden yayınlanmıştır.

AÇİNA DEVLETİ

  Hunlar’ın yıkılışı sürecinde “…. Çeşitli sebeplerle Tabgaç Han’ının hakimiyeti altına girmek istemeyen insanlar vardı. Bunlardan biri de kendisine bağlı 500 aileyle birlikte müttefiki Ju-Janlar’a sığınarak, onlardan Altay eteklerine yerleşme iznini kopartan Aşina ( A-shih-na) idi ki, kadim Türkler de o ve silah arkadaşlarından türemişlerdir.” (Gumilev, Hunlar, sh. 483) 

 “…. Gerçekten de aralıksız savaş meydanlarından uzak durmayı başarabilen iki küçük grubun dışında olaylara iştirak edenlerin tamamı yok olup gitmişlerdir.” (Gumilev, Hunlar, sh. 540) 

 “….A-shih-na ( Açina, Aşina) ise “beşyüz aile”sini Doğu Altaylar’a götürdü. Bu iki kaçak grubu Orta Çağın güçlü devletlerinden Tibet İmparatorluğu ile Türk Hakanlığını kurdular. Bunlardan biri dağ tepelerinden, diğeri kumlu sahralardan Çin’e kafa tutarak kendi torunlarına hayat ve hürriyet sağladılar” (Gumilev, Hunlar, sh. 439) 

 Sözü edilen 545 – 550 yıllarında A-shih-na = Açina : asil kurt, Türk : güçlü, sert anlamlarını taşımakta, T’u-küe = Türk+üt = Türk+ler tarihte ilk kez telaffuz edilmekte, Türkler millet olarak ilk kez tarih sahnesine çıkmış sayılmaktadır.

 Kuzey Çin’de patlayan yeni bir savaşta Doğu Wei – Batı Wei imparatorlukları arasındaki savaşta zayıflayan Batı Wei imparatoru Tu-wen T’ai, elçi göndererek Türk Prensi Bumın (Orhon kitabelerinde Bumın Kağan ) den destek ister.

 Gelen elçi “Ordada herkes şimdi bize büyük devletten elçi geldi ; yakında bizim de devletimiz yükselecek” diyerek karşılanır ve herkes birbirini kutlar. Böylece AÇİNA HANLIĞI’nın 545 de başlayan devlet kuruluşu 581 de tamamlanır.

 Yeri gelmişken ordu ile karıştırılmaması için ORDA sözcüğünü de açıklamak gerekiyor. Orda ; en yüksek askeri demokrasi şekli olarak tanımlanıyor. Farklı bir organizasyon teşkil eden ve birlikte yaşayan bir miktar insan olarak anlaşılıyor. Orda’nın başında Han bulunuyor.

 Açina (A-shih-na, Aşina) Hanedanı Tu-wu dan başlar, iki oğlundan ;

 Hanedanın 1. sırası ile birincisi Bumin Han ( İl Han, Bumin Kağan)  ölümü ile oğlu 3. sıradaki K’o-lo, onun da ölümüyle diğer oğlu 4. sıradaki Mukan ( Muhan, Bilge Kağan) 

İkincisi 2. sıradaki İstemi Han (batı Göktürk Kağanlığı )

ÇEBİ HAN

 Çebi Han Doğu Hakanlığı Hanları ( Bumin Kağan’ın alt soyu ) arasında ve Hanlık sırası da en son numara olan 53 olarak bildiriliyor.

 Açina’da taht ülüş sistemi ile geçmektedir.  Çebi Han’da ülüş sahibi prenslerden biridir.

 Ülüş  ; tahtın geçişi sistemlerinden biridir. Mukan Han ( Bilge Kağan) ’ın yasasına göre tahtın varisi hanın oğlu değil ailedeki büyük çocuğun bir küçüğü ve/veya küçük amcanın büyük yeğenidir. Tahtın geçişini bekleyen ve hanla aynı kandan gelen diğer prensler ise ülüş sisteminde görev alırlar. Bu karmaşık sistem ilk önce kurucu rol oynamış, ayrıca iki kez çocuk yaştaki veliahtların tahta geçmelerini önlemiş, böylece iktidar daima kabiliyetli kişilerin elinde kalmıştır denilmekte, güney Hunlar’ından alıntı sayılabilmektedir.

 Tüm bu alıntıları yaptığımız ESKİ TÜRKLER adlı eserde ÇEBİ HAN, yazarın yorum ve varsayımları ile birlikte şu şekilde yer almaktadır.

 “Çebi Han

Seyantoların mağlup edilmesi T’ang imparatorluğunun otoritesini daha da pekiştirdi. Neticede bütün Töles kabileleri, hatta Bayırku ( Pa-ye-ku ) lar ve Kurıkanlar ( Ku-li-kanlar) gibi uzaklta kalanlar dahi 647’ de hediyelerle birlikte elçiler göndererek imparatora itaat arzettiler. Aynı yılın sonunda Türk hanı Çebi ( Che-pi) Han tarafından da bir elçi geldi.

Bu prensin başına gelenler oldukça dikkate şayandır. Kat İl-Han  döneminde ülüş sahibi prenslerden biriydi ve “küçük” han ünvanını almıştı. 630 hezimetinden sonra ordasıyla birlikte kuzeye kaçmış, kendisini adım adım takip eden Seyanto’ların elinden kurtulmayı başararak Altaylar’ın doğusundaki bir vadiye yerleşmişti. T’ang-shu da onunla ilgili şunlar yazılıdır. “Che-pi Altın Tağ’ın ( Altay’ın ) kuzey taraflarına geldi. Altın Tağ’ın üç tarafı sarp kayalıklarla çevrilidir ve sadece dördüncü tarafı atların ve arabaların geçişine elverişlidir. Arazi düz olduğu için Che-pi oraya yerleşti. Batıda Ko-lo-lu ( Karluklar ) ve kuzeyde Ch’i-ku ( Kırgız) ları itaat altına aldı.”

“Altın Tağ’ın kuzey tarafı” ibaresini herhalde bugünkü bildiğimiz manasında düşünmemek gerekir. Çünkü Altaylar’ın kuzey tarafları kesif ormanlarla kaplıdır ve Türkler’in beraberinde getirdikleri sürülerin orada yaşaması mümkün değildir. Kırgızlar Yenisey’in yukarı kısımlarında yaşıyorlardı ve şayet Çebi Han Altaylar’a yerleşmişse, kuzeyde değil, doğu taraflarında yerleşmiş olmalıdır. Karluklar ise Yenisey’in yukarı kısımlarında yaşıyorlardı ve şayet Çebi Han Altaylar’a yerleşmişse, kuzeyde değil, doğu taraflarında yerleşmiş olmalıdır. Karluklar ise İrtiş’in yukarı akımında berhayat idiler ve nehrin batı tarafına değil, güney sahillerine saçılmışlardı. Binaenaleyh her taraftan dağlarla çevrili fakat iç kısmı “düz arazi” yani steplerle kaplı ifadesi Çebi Han’ın Altay içlerindeki vadiye yerleştiğini gösterir ki, oraya da tek giriş Saylugem tarafındandır. Demek ki Çebi Han’ın yerleştiği bölge Töles gölü ile Katun Nehri arasındaydı ve muhtemelen doğuda Kobdo havzasının bi kısmını işgal etmişti.

Ordusunun asker sayısı 30 bindi. Kuzeyde Kırgızlar’ı, batıda Karluklar’ı itaat altına almıştı ve yine doğuda Seyantolar’la sürekli savaşıp durmuştu.

T’ai-tsung ona cevaben gönderdiği elçiyle Ch’ang-an’a gelip itaatini bizzat arzetmesini istediyse de Çebi Han bir kapitülasyon anlaşmasına yanaşma arzusunda değildi. Onu ikna edemeyeceğini anlayan Çin elçisi Karluklar’la temasa geçip onu yakalatmak istedi. Fakat hazırladığı entrika anlaşılınca yakalandı ve parça parça edildi. Öfkeden küplere binen T’ai-tsung, General Kao Kan’ı Uygur ve P’u-kular’dan mürekkeb bir orduyla 649’da Çebi Han üzerine sevketti. Savaşı kaybeden Çebi Han Ch’ang-an’a getirildi fakat affedilerek yüksek askeri rütbelerle taltif edildi. Tebaası ise Seyantolar’ın kılıçtan geçirilmesinden sonra boş kalan doğu Hangay’daki Ötüken yaylasına yerleştirildi.

Olayların bu şekilde gelişmesi ve bir tebaanın Altay’lardan Hangay’a getirilmiş olması kesinlikle bir mübağala olmalı. Ben “T’angshu” ve “Kang-mu”nun verdiği bu bigilerden şüphelendiğimi söyleyemem ama galiba onlar Kao Kan’ın yazdığı bir raporu öylesine geçirivermişler. General Kan’da diğer birçok general gibi sarayda yaşayan Çinliler’in verdikleri zayıf coğrafi bilgilere istinaden raporlarını yazıvermiş olmalıdır. Doğrusunu söylemek gerekirse bu rapora göre Gobi çölü ve Batı Moğolistan yoluyla Ch’ang-an’dan Altay’a kadar yürüyüş bir defa ve o da 650 yılında gerçekleşmiştir.

İki beyinin ihaneti üzerine oymaklarından birinin ve bizzat Çebi Han’ın bulunduğu subasar yerin kuşatılarak yakalanmasıyla 30 bin kişilik bir ordunun mukavemet edemez hale geldiği düşüncesine gelince, elbette böyle bir şeyin vukuu muhtemeldir ama general Kao Kan’ın böylesi kalabalık bir orduyu kısa sürede saf dışı bırakmış olması ancak ömründe Altayları hiç görmemiş saray hadimlerinin anlattıklarına inanılacak olursa mümkündür. Birbirinden sarp geçitlerle ayrılan dağ vadileri kesinlikle esrarengiz yerlerdir. Buralarda her tür düşmandan saklanmak mümkün. Bir yarısı steplerle ( Altay dağlarının kuzey kısımları yakıcı güneş ışıklarının tesiriyle kuru ve daima bozkırdır ) ve  berrak sulu nehirlerle kaplıdır. Bu nehirler çukur dereler gibi görünürse de, küçük kollar halinde akarlar. Kışları sarp geçitlerden aşmak mümkün değildir. Yazları ise düşman bu vadiye girebilse dahi hiçbir netice elde edemez. Çünkü her taraf sularla kaplıdır ve onların arasında yer alan patikaları ancak yerli halk bilebilir. Yukarı çıkan yollar şayet nehirler tarafından kesilmemişse öylesi sarp kayalarla kaplıdır ki, aralarındaki geçitlerden atlı şöyle dursun, yaya insan dahi geçemez.  Altay steplerinde hayvancılık yapmak mümkünse de, bu işe elverişli vadiler son derece azdır. Bu yüzden Çebi Han sığır yetiştirmek ve halkını iskan etmek için steplere bir çıkış yolu aramak zorundaydı. O bu çıkışı buldu ama bu onun mahvına sebep oldu. Çünkü steplerde imparatorun süvarileriyle boy ölçüşemezdi.

Yeniden metine döndüğümüzde görüyoruz ki Çebi Han dağlarda saklanabileceği halde Altay eteklerindeki ovalarda ve subasar yerlerde mağlup edilmiştir. ( Biçurin, Sobraniye 1/264 , “Kao Kan onu ( Çebi’yi ) Altay dağlarına kadar takip ederek esir almış ve başkent’e getirmiştir”) Herhalde vazifesini başarıyla tamamladığına kanaat getiren Kao kan esirleri Hangay’a getirdikten sonra Ch’ang-an’a istihbarat raporu yollamış olmalı. Halbuki dağlarda yaşayan Türkler güçlenerek kendi tölös isimlerini muhafaza edeceklerdi.”

Asya’da bunlar olup biterken yakın bölgesinde nelerin olup bittiğini de bir şema ile veriyor Gumilev.

Eserin 43. sayfasında yer verilen orta Asya haritasında, güneyde Karluklar, kuzeyinde Kırgızlar olmak üzere Altay dağlarının merkezinde Çebi Hanlığı denilerek yerleşim yeri harita üzerinde gösterilmektedir.

 Anlatım yukarıda yer verdiğimiz şekilde başlayıp bitmektedir. Ancak eserin sonraki bölümlerinde 324. sayfada ;

 “…Zamanla Telengitler VII. Yüzyılda Türk kelimesinin ve bağımsızlığının son müdafi Çebi-Han’la birlikte bu bölgeye gelerek idame-i hayat eden Tölesler’le kaynaştılar. ( Gumilev, Altayskaya )”

 denilerek soyun tükenmeyip tarih sahnesinde kaldığına işaret edilmektedir.

 Sonra neler oldu ?

 Göktürkler, Uygurlar’dan Türkiye Cumhuriyetine uzanan 1000 yılda neler oldu ?